werkstuk over:
SHANTY’S EN ZEEMANSLIEDEREN
Jan Commijs
groep 7
17 februari 2007
Shanty’s en zeemansliederen
INHOUDSOPGAVE
1. Geschiedenis van de shanty en zeemansliederen
2. Wat zijn shanty’s ?
3. Soorten shanty’s
4. De ISSA
5. Slot
INLEIDING
Ik heb voor dit onderwerp gekozen, omdat ik zelf heel erg van shantymuziek hou
en heb meemogen zingen in het shantykoor de Hoeksche-Waard.
Ik heb ook aan de tweede CD mogen meegewerken.
GESCHIEDENIS VAN DE SHANTY EN ZEEMANSLIEDEREN
Wat is er bekend over de zeemansliederen rond de 15e tot de 19e eeuw.
Er is jaren geleden een manuscript gevonden uit de tijd van de
Engelse koning Hendrik de Zesde (1421-1471)
en daarin stond een lied geschreven
over een schip met pelgrims die onder
weg naar Spanje waren om daar het graf
van de Heilige Jacobus in Santiago de
Compostella te bezoeken.
Het lied gaat over: het vertrekken uit
Sandwyche, Wychelsee en Bristow (Bristol),
de verblijven die ze kregen aangeboden,
het voedsel en de zeeziekte.
Er word ook een melding gemaakt van een
woeste kreet de hitch,die de zeelieden
gebruikte als ze een lijn moesten doorhalen.
In het boek van een pater Dominicaan,
Felix Fabri uit Ulm, Duitsland die in 1493
aanboord van een Venetiaanse galei naar
Palestina voer, werd voor het eerst gesproken
over zingen van liederen
onder het doorhalen van het loopend tuig. Hendrik VI
Later zijn ze dat shantying gaan noemen.
Ook word hier over een voorzanger gesproken, de latere shantyman.
Shantymen worden beschreven als: ‘Zeelieden die tijdens het werk zingen’.
En er is sprake van een beurtzang tussen de man die de orders uitzingt en
de rest die antwoordt.
Een goede shantyman was zijn gewicht in goud waard.
Uit het bovenstaande verhaal blijkt dat shanty’s in de eerste plaats een technische
functie hadden. Een shanty is vooral een arbeidslied en was gebonden aan bepaalde
werkzaamheden of handelingen en dienden als samenwerking van gezamenlijk verrichte,
ritmisch verlopende, zware arbeid aan boord van een schip en bedoeld om de
werkzaamheden vlot te laten verlopen.
Tussen 1550 en 1800 lijken zowel de
Engelse als de shanty’s van andere Europese
zeelieden totaal van het toneel verdwenen
te zijn. Als een van de redenen wordt
gewoonlijk het ronselen van koopvaardij-
mensen voor de ‘King’s Navee’ genoemd.
Door dit gedwongen dienstnemen bij de marine moesten de koopvaardijschepen door
buitenlanders worden bemand die, voor zover bekend, het shantying niet kenden.
Daar komt bij dat bij de marine zingen bij het werk taboe was. Door de grote bemaning
werden de werkzaamheden, precies op tijd op comando of met het bootsmansfluitje
gedaan.
Tegen de negentiende eeuw kwam er een kentering en werd de stelregel juist “Grote
schepen, kleine bemaning” en werd de shantyman weer belangrijk.
De eigenlijke bloeitijd van het zeemanslied en de shanty is de negentiende eeuw. Uit
die tijd kennen we de meeste shanty’s.
WAT ZIJN SHANTIES
Rond de eewwisseling kwamen de stoomschepen in opkomst op de wereldzeeën.
Met toenemende mate namen de stoomschepen de plaats van de zeilschepen in
die tot nu toe de verbindingen met de andere kant van de wereld hadden onderhouden.
Door het verdwijnen van de zeilschepen dreigden ook de shanties vergeten te worden.
Deze ritmische arbeidsliederen werden aan boord gezongen tijdens bijv. het
gelijktijdig doorhalen van de brassen (het zeil in de wind draaien), bij
het ankerlichten of bij het zware en eentonige werk aan de pompen.
Voor het ontstaan van het woord "shanty"
bestaan meerdere verklaringen. Een daarvan
is dat het woord is afgeleid van het Engelse
woord "chant", wat zoveel betekend als
zingen, een aanduiding voor negerliederen.
Een andere lezing noemt het een afleiding
van het Franse woord "chanter of chantez"
zoals de Franssprekende negerbootwerkers
in New-Orleans het uitdrukten. Naast de
werkliederen waren er ook de ballades,
waarin het harde leven aan boord,de eigenzin-
nigheid van het scheepsgezag, de goede of
slechte eigenschappen van het schip of de
emotionele bindingen met de wal werden bezongen.
Niet al deze liederen vonden hun bestaan rechtstreeks in de zeevaart. Een
aantal werd overgenomen uit het arbeidsrepertoire van negers die belast waren
met het laden en lossen van de schepen, of uit het milieu van houthakkers en
goudzoekers, waarin zeelui soms enige tijd hun geluk beproefden om vervolgens,
met nieuwe melodieën en teksten, naar de zeevaart terug te keren. Met shanties
worden alleen die liederen bedoeld, die werkondersteunend gebruikt werden.
Hierbij is voornamelijk het ritme belangrijk. De andere, vaak melancholieke
liederen, kunnen als zeemansliederen worden omschreven.
Beide categorieën maakten een duidelijk beeld van het leven en werken van het
internationale legioen zeelui op de wereldzeilvloot.
SOORTEN SHANTIES
Haalshanty’s: De Short haul shanty’s waren voor werk waarbij men snel,
kort aan het touwwerk moest trekken voor een korte tijd. Bijv. voor het
ontvouwen van de zeilen. Hiervan zijn de liederen Alabama en Paddy lay
back een voorbeeld.
Long haul shanty’s of halyard shanty’s waren voor het zwaardere werk.
Bijv. om de ra’s op te hijsen. Hiervoor was een shanty nodig die de
mannen rust gaf tussen het trekken aan de touwen. Heel bekende liederen
hiervoor zijn The Drunken Sailor en Whisky Johnny.
Gangspilshanty’s: Of Capstan shanty’s werden gebruikt voor werk waarbij
een vast ritme het werk moest veraangenamen. Ze werden hoofdzakelijk
gebruikt voor het ophalen van het anker en de zware ankerketting.
Het ophalen van het anker werd gedaan door de kaapstander in de rondte
te draaien. Dit duurde vaak lang en was zwaar werk. Capstan liederen zijn
bijv. “Maggie May en Molly Malone”.
Pomp shanty’s: Houten schepen waren niet geheel waterdicht; het hout
zette uit en kromp bij temperatuurwisselingen en dus moest het water er
weer uit worden gepompt. Daarvoor waren in de loop der tijd twee soorten
pompen in gebruik. Een soort met een groot wiel, waaraan werd gedraaid en
waaraan touwen waren bevestigd, zodat meer mannen mee konden helpen.
Een ander type was de pomp waarbij op en neergaande bewegingen werden
gemaakt. South Australia en Fire in the Galley zijn echte pomp shanty’s.
Ballast shanty’s: Deze werden gezongen als de ballast aan boord werd
gebracht. De schepen konden alleen varen als ze goed zwaar waren. De
schepen waren topzwaar en als ze leeg zouden varen bestond er een grote
kans dat ze zouden kapseizen. Om dit te voorkomen werd er ballast
meegenomen. Een voorbeeld van een ballast shanty is “West-zuid-west”.
Whaling shanty’s: Het leven aan boord van een
walvisvaarder was slechter dan op welk ander
type schip. De zeereizen duurden over het
algemeen twee of drie jaar, en er was altijd
die stank van walvisolie. De jacht op walvissen
kon er toe leiden dat een sloep een slag met
de staart van een walvis kreeg waardoor het
averij opliep. veel zeelui werden zo verminkt
of gedood. Een voorbeeld van een Whaling
shanty is “Op walvisvangst bij Spitsbergen”.
Forrebitters: Vrijetijdsliedjes. ’s Avonds zo tussen 6 en 8 uur gingen de zeelui op het voordek op de bolders (forebits) zitten. Hier werden liederen gezongen wanneer zij niets hadden te doen. Vaak werden deze liederen met de accordeon begeleid. Echte Forebitters zijn “Salling”, “Ketelbinkie”en “All for me grog”.
DE ISSA
Om shanties en seasongs als cultureel erfgoed te bewaren is de ISSA opgericht. Het doel van de ISSA is de samenwerking en uitwisseling van informatie tussen de aangesloten koren en groepen, en het onderhouden van contacten binnen verschillende deelnemende landen. De ISSA bereikt dit door het organiseren van shantyfestivals, workshops, het bieden van voordelige verzekeringen, etc. De International Shanty & Seasong Association (ISSA) is opgericht op 11 november 1995 in Delfzijl. Momenteel zijn ruim 371 koren / groepen lid van de ISSA, verdeeld over de volgende landen:
Nederland: 243 Italië: 1
Duitsland: 105 Polen: 5
Zwitserland: 4 Noorwegen: 3
Finland: 3 Frankrijk 2
België: 2 Engeland: 3
Shantyfestival in Vlaardingen.
SLOT
Ik vond het heel leuk om een werkstuk te maken over mijn grote hobby nl. shantymuziek!
Bronnen:
Internet: www.trossen los.com
www.shanty.org
www.eeldershantykoor.nl
boeken: De 50 mooiste shanty en zeemansliedjes van Jur Eckhardt
Het Nederlands liedboek van shanties,zeemansliederen en andere liederen van de zee
deel 3 van Bert van Gelder en Kees Vlak
